Definicja ojczyzny jest niezwykle skomplikowana i ten wpis z pewnością jej nie uprości. Może jednak pokazać, jak pasjonującą i wartościową dziedziną jest socjologia, która pozwala spojrzeć na to pojęcie z zupełnie nowej perspektywy.
„Proletariusz nie ma ojczyzny”, „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!” – takie hasła wcale nie tak dawno temu były w Polsce, a właściwie w Polsce Ludowej, niezwykle popularne. Jednak czy przedstawiały one realny pogląd społeczeństwa na to pojęcie?
Kazimierz Brandys w książce Nierzeczywistość, którą będę wielokrotnie przytaczał, sądzi, że nie. Wielu ludzi wierzyło w komunizm i za niego walczyło – jednym z nich był przedstawiciel folkloru ulicznego z Czerniakowa, Stanisław Grzesiuk, który opisywał owe poglądy we wspomnieniach. Ruchy marksistowskie w zachodniej Europie w latach 20. i 30., jak również w latach 50. i 60. w Ameryce Południowej, pokazują, że takich osób było naprawdę dużo. W Polsce również nie brakowało wierzących w ten ustrój. Wielu z nich mogło zmienić zdanie w październiku 1956 roku, podczas odwilży gomułkowskiej i powstania na Węgrzech. Dla licznych osób komunizm oznaczał jednak awans społeczny, co dobrze sportretowano w serialu Dom, w którym mieszkańcy jednej kamienicy przy ulicy Złotej w Warszawie różnie postrzegali zmianę władzy, mimo podobnej sytuacji życiowej. Jak przyznaje Brandys, po 10 latach tylko cynicy mówili o ideologii, a w kraju cuchnęło bezprawiem. Ale jakie ma to znaczenie w kontekście narodu? Chcę podkreślić, że socjologiczna definicja narodu, jak i ojczyzny, ewoluuje i nie obejmuje wciąż tych samych jednostek. Dobrym przykładem jest ankieta sporządzona w Paryżu w 1900 roku, w której w rubryce „kraj rodzinny” wielu badanych z premedytacją i w pełni świadomie wpisywało: „Glob ziemski” bądź podawało jedynie położenie geograficzne, celowo nie identyfikując się z żadną państwowością. Wcześniejsze ruchy społeczne pokazują, że silny związek jednostki z narodem nie był dla wszystkich oczywisty – posiadanie ojczyzny stanowiło wręcz jeden z przywilejów klasowych.
Ojczyzna to coś więcej niż terytorium
Każdy kij ma dwa końce, dlatego Stanisław Ossowski uważa, że realizowanie ustroju socjalistycznego, posuwanie się na drodze ku bezklasowej strukturze społecznej nie tylko nie osłabia, ale wręcz wzmacnia ruchy narodowe. Ideologia kosmopolityczna może też – w myśl zasady „akcja wywołuje reakcję” – wywierać pozytywny wpływ na kształtowanie się świadomości narodowej.
Ojczyzna nie jest pojęciem wyłącznie geograficznym i nie należy jej mylić z samym terytorium. Dobrym przykładem byli Polacy żyjący pod okupacją w czasach zaborów. Zbiorowość posiadająca wspólne cechy i zamieszkująca określone terytorium, jednak prawnie nieposiadająca własnych granic ani wspólnego przywództwa, nadal była narodem, a owy obszar nazywała swoją ojczyzną.
W ujęciu socjologicznym ojczyzna to korelat (czyli odpowiednik i element wzajemnie zależny) pewnych postaw psychicznych, wchodzących w skład kulturowego dziedzictwa grupy społecznej. Samo słowo „ojczyzna”, analizowane pod kątem słowotwórstwa, oznacza dziedzictwo po ojcach. Jest to więc nie tylko ziemia, ale i państwo, ustrój oraz szeroko rozumiana kultura i tradycja. Do wyjaśnienia tego zjawiska podchodzę przez pryzmat własnych obserwacji, które są ściśle związane z Polską. Ma to wpływ na lokalne rozumienie, czyli postrzeganie pewnego zjawiska w kontekście obecnego położenia geograficznego. Dlatego też, w mojej opinii, pojmowanie słowa „ojczyzna” wiąże się ściśle z miejscem, w którym zyskujemy świadomość. Tłumacz Google, przekładając słowo „ojczyzna”, jako pierwsze podaje home, a następnie homeland, fatherland czy motherland. Podsumowując, pojęcie to jest rozumiane przez kontekst osobisty – można więc w dużym uproszczeniu przyjąć, że jest to relacja pomiędzy konkretną jednostką a terytorium, kulturą i innymi wymienionymi wyżej czynnikami.
Często mówimy: „Polska jest moją ojczyzną”. Idąc tym tropem, dochodzimy do konkluzji, że skoro coś jest moje, to mam do tego prawo. A skoro mam prawo do dysponowania tym, to także i do sprzedaży. Jedynym ograniczeniem staje się tu własność zbiorowa danego przedmiotu. Brzmi to groteskowo, ponieważ trudno sobie wyobrazić, aby wszyscy Polacy skrzyknęli się i jednogłośnie postanowili dowolnie zadysponować majątkiem narodowym. Jednak analogiczne sytuacje miały już miejsce w przeszłości – weźmy na przykład kolonie w Nowym Świecie. Tożsamość narodowa kazała uznawać nowe tereny za własność narodu, a osadników, którzy z czasem domagali się niepodległości, uważano za zdrajców. Majątkiem narodowym nie jest jednak wyłącznie terytorium czy zamorskie kolonie – jest nim również kultura i jej kluczowy element: język, z którego właśnie korzystam.
Ojczyzna prywatna a ojczyzna ideologiczna
Odpowiedzią na te wątpliwości wydaje się być podział, w myśl którego ojczyznę rozpatrujemy w dwóch kategoriach:
1. Ojczyzna prywatna – indywidualna dla poszczególnych członków narodu, determinowana przez warunki naturalne, miejsce urodzenia, topografię terenu, wspomnienia czy osobiste zapatrywania.
2. Ojczyzna ideologiczna – wspólna dla całej zbiorowości, kształtowana przez wspólne poglądy i pojęcia prawne (np. państwo). Jest to pojęcie znacznie szersze niż ojczyzna prywatna.
Pomiędzy tymi typami ojczyzn istnieje szereg zależności. Bywa, że ojczyzna prywatna przestaje pokrywać się z ideologiczną. Społeczeństwa zmieniają się dynamicznie, a wraz z nimi czynniki determinujące tożsamość. Skala ojczyzny, wielkość skupisk ludzkich czy rozwój technologii mają na to ogromny wpływ. Stanisław Ossowski mógł przedstawić swój punkt widzenia, ale nie mógł przewidzieć kierunku rozwoju i kształtu obecnego świata. Możemy zatem porównać ojczyznę ideologiczną mieszkańca greckiej polis z ojczyzną mieszkańca Unii Europejskiej, który większość czasu spędza w świecie cyfrowym. Internet tworzy nowe środowiska i więzi, sprawiając, że definicje ojczyzny nabierają zupełnie nowych znaczeń.
„Narody, narody, do diabła narody! Pragniecie pokoju? Usuńcie przeszkody…” Emigranci mogą mieć swoją ojczyznę prywatną w miejscu zamieszkania (np. w Paryżu), ale czuć się Polakami ze względu na pochodzenie – wtedy ich ojczyzną ideologiczną pozostaje Polska. Część z nich, dobrze odnajdując się za granicą i nie planując powrotu, a zarazem nie chcąc tracić łączności z korzeniami, zaczęła używać terminu „Kosmopolak”. To fuzja słów „kosmopolita” (człowiek nieodczuwający wyłącznej przynależności do jednego narodu) oraz „Polak”.
