Obserwacja socjologiczna, Erasmus Słowacja

Poniższy wpis jest jednym z tekstów, które zdarza mi się pisać w ramach zajęć uczelnianych. „XXX” nie jest nazwą, lecz cenzurą, którą postanowiłem nałożyć na tekst ze względu na ludzką przyzwoitość. Przedmiotem tekstu jest zawodowa strona mojego trzeciego wyjazdu w ramach programu Erasmus – tym razem na Słowację.

Obserwacja socjologiczna społeczności klientów XXX

XXX, mówiąc ogólnikowo, to słowacki odpowiednik Caritasu – organizacja pozarządowa realizująca wybrane cele polityki społecznej. Nie dane mi było poznać funkcjonowania całej organizacji ani jej wpływu na stan słowackiego społeczeństwa. Obserwacja ograniczała się do pracy ośrodka dla bezdomnych w Preszowie i trwała dwa miesiące: sierpień i wrzesień 2015 roku.

Pojechałem tam jako absolwent pracy socjalnej, w pełni licencjonowany pracownik socjalny posiadający pełnię ustawowych praw oraz umiejętności do wykonywania tego zawodu. Decyzja o skorzystaniu z szansy rozwoju, jaką daje Erasmus+, należała do mnie. Mogłem, jak wszyscy moi koledzy i koleżanki z roku, obronić pracę licencjacką i skupić się na przygotowaniach do studiów magisterskich, odpocząć bądź rozpocząć karierę zawodową. Wybrałem jednak inną drogę – chciałem “dać coś od siebie” światu. Wybrałem więc wolontariat z ludźmi wykluczonymi społecznie.

Preszów

Aby przedstawić tę strukturę społeczną i móc jasno określić zachodzące w niej zjawiska, winien jestem krótki opis lokalizacji, w której miała miejsce rzeczona obserwacja. Preszów to trzecie co do wielkości miasto na Słowacji. To osiemdziesięciotysięczna miejscowość, która swoją strukturą bardziej przypomina Łomżę, z której pochodzę, niż Warszawę, w której obecnie mieszkam. Fundacja Charita posiada wiele placówek o różnym przeznaczeniu – od ośrodków leczenia uzależnień po domy samotnych matek. Wyjeżdżając, nie wiedziałem, gdzie zostanę przydzielony ani jakie obowiązki na mnie spadną. Z powodu braku znajomości języka słowackiego liczyłem na pracę biurową oraz kontakty z międzynarodowymi ośrodkami. Na miejscu okazało się jednak inaczej: otrzymałem przydział do pracy jako pracownik socjalny w ośrodku dla bezdomnych, a słowackiego miałem „uczyć się na bieżąco”.

Teren ośrodka znajduje się na wyraźnym uboczu. Z czterech stron otaczają go nieużytki, zarośla i chaszcze. Do najbliższych zabudowań trzeba iść kilka minut piechotą. Kompleks składa się z dwóch budynków. 

Pierwszy z nich, oprócz parteru, posiada pierwsze piętro. Ma podłużny kształt, a do środka można dostać się wyłącznie przez drzwi wejściowe otwierane przez dyżurującego pracownika. Przez całą długość budynku biegnie korytarz. Pierwsze dwa pomieszczenia to dyżurka pracowników socjalnych oraz pokój socjalny pełniący funkcję składziku. Po obu stronach korytarza mieszczą się pokoje z piętrowymi łóżkami, świetlica, łazienki oraz pomieszczenia techniczne. Stan techniczny tego budynku określiłbym mianem dostatecznego. Wyposażenie składało się w większości ze sprzętów podarowanych organizacji przez darczyńców, trudno więc było mówić o jakiejkolwiek spójności wizualnej. Wzdłuż korytarza ciągną się metalowe szafki, podobne do tych znanych ze szkół w amerykańskich filmach. W szafkach nie ma jednak podręczników, lecz cały dobytek życia klientów. Mijając je, wstrzymywałem oddech – odór, który się z nich wydobywał, był nie do opisania. 

Piętro pierwsze to dwuosobowe pokoje zamykane na klucz, w których klienci mogą trzymać własne przedmioty, ubrania i meble. Na trzy górne pokoje przypadała jedna kuchnia. Posiadanie własnych rzeczy, prywatność oraz możliwość samodzielnego przygotowania posiłku były dla wielu z tych osób przywilejem, pamiętajmy jednak, że dotyczyło to tylko mieszkańców piętra.

Wniosek pierwszy: Społeczność klientów jest ściśle powiązana z ich lokalizacją w ośrodku. Osoby mieszkające na dole dzielą się na dwie grupy: zameldowanych w wieloosobowych pokojach posiadających własne łóżko oraz tych, którzy co noc śpią tam, gdzie akurat znajdzie się wolne miejsce. Trzecią grupą są wcześniej opisani mieszkańcy piętra. Kolejną kategorią, o której należy wspomnieć, są matki z dziećmi – zajmują one kilka odrębnych pomieszczeń na parterze, lecz ich pokoje przypominają standardem te z góry. Ostatnią grupą ze względu na lokalizację są koczownicy zarośli otaczających ośrodek. Lato tego roku było wyjątkowo gorące, więc wielu pensjonariuszy wolało sypiać na kocach na zewnątrz. Powodem takiego zachowania była bez wątpienia prohibicja obowiązująca na terenie placówki.

Nie jestem w stanie oszacować, jaki procent populacji stanowiły poszczególne grupy. Wynika to z faktu, że bardzo łatwo było stracić uprzywilejowaną pozycję na piętrze na rzecz losowych łóżek na parterze. Bywali klienci, którzy w przeciągu tygodnia z pozycji uprzywilejowanej spadali na sam dół drabiny, śpiąc w krzakach – zazwyczaj na własne życzenie. Dostęp do kuchni umożliwiał przyrządzenie posiłku, a gdy nikt nie patrzył – wyniesienie go innym. Minusem stałego zakwaterowania był uregulowany tryb dnia i nakaz spędzania nocy w izbie, co uniemożliwiało korzystanie z „uroków” nomadycznego trybu życia, takich jak nocne pijaństwo czy wolna miłość pod gołym niebem.

Drugi budynek reprezentuje zupełnie inny standard. To nowoczesny obiekt, w którym mieści się stołówka, magazyn odzieży oraz gabinety pracowników socjalnych. Administracyjnie są to dwie różne jednostki. Ubrania w magazynie pochodzą od darczyńców; przed przekazaniem klientom są zawsze prane i prasowane. Pojedyncza sztuka odzieży kosztuje 50 centów. Wielu klientów posiadających zmysł estetyczny i chęć schludnego wyglądu potrafi skomponować zestaw, w którym skutecznie maskują swój status społeczny. Takie postawy należą jednak do rzadkości.

Kolejnym ważnym pomieszczeniem jest kuchnia wraz ze stołówką. Swoistą granicę pomiędzy budynkami stanowi najprostsza ławka zbita z dwóch pieńków i deski. Naprzeciwko niej stoją dwa wiadra. Co dzień rano są puste, a wieczorem zapełniają się niedopałkami. Ławka nigdy nie stoi pusta.

Ważnym elementem funkcjonowania placówki jest rytm dnia. O godzinie 7:00 klienci wychodzą z ośrodka na śniadanie. O 13:00 wydawana jest zupa, za którą należy zapłacić 25 centów. O 20:00 należy stawić się w ośrodku po odbiór pościeli i środków czystości. Wyznaczone godziny są nieprzekraczalne – spóźnialscy nie zostaną wpuszczeni do środka. Drzwi otwiera się wyłącznie o pełnych godzinach.
Istotnym czynnikiem regulującym życie społeczne placówki są prace społeczne. Każdy klient chcący przebywać w ośrodku, oprócz uiszczenia symbolicznej opłaty, musi wykonywać określone zadania. Liczba godzin w miesiącu jest stała. W zależności od wieku, płci czy doświadczenia zawodowego przydzielane są różne zajęcia – od sprzątania wspólnych pokoi po betonowanie chodnika czy budowę kurnika. Posiadanie przydatnych umiejętności oraz dobre sprawowanie mogą bardzo umilić pobyt. O wiele przyjemniej jest stawiać zagrodę dla kur na uboczu niż mieszać beton w pełnym słońcu. Zasady te miały odzwierciedlenie również w tym, czym sam się zajmowałem: doświadczenie w pracach stolarskich obligowało mnie do napraw, których ze względów bezpieczeństwa nie powierzano klientom (jak wymiana zamków w drzwiach), a umiejętności kulinarne przydawały się na stołówce. To właśnie prace wykonywane wspólnie z klientami pozwoliły mi wiele zrozumieć. Stosunek klientów do obowiązków dzielił ich na dwie zasadnicze grupy: tych, którzy pracowali rzetelnie (zazwyczaj pensjonariusze piętra niechcący stracić przywilejów), oraz tych, którzy uchylali się od pracy.

Relacje i podział na grupy

Pierwszym skojarzeniem, które nasuwa się w kontekście Słowacji, są problemy z mniejszością romską. Wśród klientów nie ma jednak podziału na Romów i nie-Romów. Nie rozmawia się o problemach społecznych, wielkiej polityce czy wyborach samorządowych. Tematy ograniczają się do teraźniejszości; o przeszłości, a tym bardziej o przyszłości, nie mówi się wcale. Łatwo odróżnić „stałych klientów” od nowych. Stratyfikacja społeczna, jak wcześniej wspomniałem, uwarunkowana jest lokalizacją w ośrodku. Nowi klienci częściej sugerują lub wręcz próbują łamać zasady. Starsi stażem mają zbyt wiele do stracenia i na propozycję wypicia „czegoś mocniejszego” zazwyczaj odpowiadają: „Myśmy już swoje w życiu wypili”.

Kolejnym ważnym elementem funkcjonowania placówki są rekwizyty hierarchii, czyli przedmioty określające pozycję jednostki w społeczności. Do osób posiadających zegarek zwracano się z szacunkiem. Ośrodek żyje własnym rytmem i warto znać godzinę, by nie spóźnić się na obiad. Ponadto ktoś, kto ma zegarek, jawi się jako osoba odpowiedzialna i godna zaufania – mogłaby go przecież sprzedać i kupić alkohol, a tego nie zrobiła, co świadczy o silnym charakterze. Telefon, nawet najprostszy, to już luksus. Oznacza on nie tylko to samo co zegarek, ale też sugeruje, że dana osoba ma z kim utrzymać kontakt – może z rodziną, która wspomoże groszem? A jeśli tak się stanie, wiadomo, jak te pieniądze spożytkować. Telefon może też odtwarzać muzykę, a więc umilać czas.

Piercing i tatuaże klientów bardziej przypominały rytualne modyfikacje znane z programów podróżniczych niż artystyczne wzory z warszawskich ulic. Częstokroć byłem świadkiem „przemieszczania się” kolczyka z jednej części ciała na inną, a nawet między różnymi osobami.

Normy społeczne


Normy społeczne to kwestia zasługująca na osobną analizę. Ważnym elementem relacji jest stosunek do własności. Kradzież, podobnie jak przemoc, stanowi sposób na pozyskanie czegoś. Pojęcie solidarności ogranicza się do zasady: Skoro ja cię okradłem, ty też możesz okraść mnie, ale jeśli się o tym dowiem, nie będziemy przyjaciółmi do czasu, aż znów cię okradnę. Nie przypominam sobie jednak aktów przemocy, pobić czy ostrych konfliktów pomiędzy klientami.

Swoistą granicą kulturową był fakt, że Romowie, według własnych deklaracji, polują i spożywają psy. Nie jest to stereotyp, lecz fakt potwierdzany przez nich samych. Klienci argumentowali to tym, że lubią mięso, a psina jest łatwo dostępna i darmowa – o wiele łatwiej upolować psa niż dzika. O ile dla nas jest to kulturowo nieakceptowalne, o tyle w Azji zdarzają się miejsca, gdzie je się psy. To kolejny dowód, że współczesne społeczeństwo posiada obszary o odmiennych kodach kulturowych.

Wśród klientów, zwłaszcza tych z większym stażem, zdarzały się trwałe związki. Osoby te miały własne pokoje, istniało bowiem ciche przyzwolenie na tego typu relacje.

Bohaterowie


Ludzie, których tam spotkałem, byli przeróżni, jednak za każdym z nich kryła się historia życia mogąca posłużyć za scenariusz do dobrego filmu. Aby uwypuklić procesy społeczne zachodzące w ośrodku, stworzyłem krótką charakterystykę wybranych klientów. Zastrzeżenia prawne oraz ludzka moralność nie pozwalają mi na podanie dokładnych danych, opiszę więc kilka przypadków w ogólny sposób, zmieniając personalia i wybrane fakty tak, aby uniemożliwić identyfikację tych osób.

– Nazwijmy go Biały. Ubierał się w jasne kolory i zawsze dobrze wyglądał. Byłem święcie przekonany, że to wysoko postawiony pracownik lub urzędnik przybyły z wizytacją: lekkie siatkowe obuwie, kremowe spodnie, koszula wpuszczona w spodnie, włosy zaczesane na bok, gładko ogolona twarz, na ręku zegarek. Nie rozmawiał z pozostałymi, przebywał w małym, elitarnym gronie. Zawsze towarzyszyła mu kobieta. Mijając go na ulicy, nigdy bym nie pomyślał, że ubiór stanowi cały jego majątek. Ten człowiek był na tyle uroczy i przekonujący, że nie dziwi mnie powodzenie, jakim cieszył się u młodszych kobiet. Miał ponad sześćdziesiąt lat. Był niezwykle grzeczny i kulturalny, choć sam podkreślał, że choruje na alkoholizm. Znał kilka języków i z przejęciem opowiadał o swoich podróżach, nigdy nie narzekając na los. Gdybym nie spotkał go śpiącego w krzakach, nie uwierzyłbym w jego chorobę. Od personelu dowiedziałem się jednak, że jego aparycja skrywała cynicznego człowieka bez skrupułów. Kobieta, która mu towarzyszyła, przybyła tu z dwojgiem dzieci, lecz została przez niego zmanipulowana i zostawiła je dla niego.

– Nowojorczyk. Był Romem, który do ośrodka przyjechał z Anglii, skąd został deportowany za kradzież. Ukończył dwie lub trzy klasy szkoły podstawowej. Jest moim rówieśnikiem, wyraźnie szukającym własnego miejsca. Kieruje nim chęć zdobycia pozycji w grupie. Za nieodpowiednie odzywki do pracowników stracił miejsce w pokoju na piętrze. Sprawiał wiele problemów, choć był nieszkodliwy. Zachowaniem przypominał siedmiolatka sprawdzającego, na ile jego przewinienia zostaną zaakceptowane i jaką reakcję wywołają. Co ciekawe, starał się ubierać i mówić jak stereotypowy czarnoskóry mieszkaniec Nowego Jorku.
– Nietoperz to potężny facet o atletycznej budowie ciała. Za zupę zawsze płacił talonami, bo pieniądze się go nie trzymały – każdą kwotę przeznaczał na alkohol. Jego pseudonim wziął się stąd, że nigdy nie nocował na miejscu, lecz całe noce spacerował po mieście.

– Pracownik. Był Romem, a ośrodek był jego domem – nie miejscem, w którym przypadkowo czy tymczasowo się znalazł, ale prawdziwym domem, a pozostali klienci zastępowali mu rodzinę. Nigdy nie sprawiał kłopotów ani się nie buntował. Mój rówieśnik, mierzący około metra sześćdziesięciu i ważący na oko 40 kg. Miał długie włosy i telefon, z którego nigdzie nie dzwonił – w zasadzie nie miał do kogo. Gdy pytałem, co u niego, uśmiechał się zadowolony, że kogoś to interesuje, po czym odpowiadał, że spieszy się do pracy. Pewnego razu był bardzo poruszony – powiedział, że jedzie do pracy w stolicy. Byłem przejęty, lecz od innych pracowników socjalnych dowiedziałem się, że od czasu do czasu opacznie zrozumie jakąś ulotkę lub ogłoszenie, dokądś jedzie, a potem wraca. Wszyscy traktowali go z góry. Trudno powiedzieć, czy był w pełni zdrowy psychicznie.

– Młody Piękny. Miał dwadzieścia parę lat. Ubierał się jak wykonawcy hip-hopu z teledysków: nosił workowate spodnie za kolana, koszykarską koszulkę bez ramiączek oraz czapkę z dużym daszkiem założoną tył na przód. Był przystojny i sympatyczny. Dostał pracę w pizzerii, ale zrezygnował, bo nie mógł znieść myśli, że jego koledzy nie mają obowiązków, a on tak. Uregulowany styl życia go przerażał. Spał poza ośrodkiem na kocu ze swoją dziewczyną.

– Buntownik. Wyglądał jak typowy przedstawiciel subkultury punkowej. Miał ponad trzydzieści lat, choć nie wyglądał na swój wiek. Smutek po stracie dziecka, alkohol i narkotyki poczyniły spustoszenia w jego umyśle. Pewnego razu przyszedł z kilkoma agrafkami wbitymi w twarz – swoistym piercingiem dopełniającym jego wizerunek. Przyjaciół miał tylko wtedy, gdy dysponował pieniędzmi, a te miewał raz w miesiącu. Przez pozostały czas tułał się samotnie, odwiedzając ośrodek raz na kilka dni. Jego stan nie zawsze pozwalał na kontakt.

– Matka. Miała kilkoro dzieci – ile dokładnie, nie wie. Obecnie pozostaje w stałym związku z innym klientem i mają własny pokój. Ktoś przekonał ją, by po ostatnim porodzie podwiązała jajowody. Na pytanie o dzieci – nie wie, co u nich słychać. Dopytywana, dlaczego ich nie odwiedza, odpowiada, że nie może, co nie jest prawdą. Ma do tego prawo, lecz boi się konfrontacji. Jak pójść do dziecka, któremu zniszczyło się dzieciństwo, po kilkunastu miesiącach czy latach nieobecności i zapytać, co nowego? W rozmowie z nią nie wolno drążyć zbyt głęboko, bo płacze. Mimo trzeźwości żyje chwilą – nie mówi o tym, co było ani co będzie. Dla niej i dla wielu innych liczy się tylko to, co tu i teraz.

– Ekipa remontowa. To kilkoro fachowców, którzy na skutek alkoholizmu stali się podopiecznymi XXX. Mieli własne pokoje na piętrze. Wielu z nich mieszkało z kobietami poznanymi w ośrodku. Byli weseli i pogodni – milkli i denerwowali się jedynie wtedy, gdy ktoś wspominał o alkoholu. Mówili wówczas: „Myśmy już swoje wypili”.

Klienci XXX to specyficzna, na swój sposób elitarna grupa społeczna. Powyższymi charakterystykami starałem się pokazać, że mimo tego, kim ci ludzie są teraz, nie zawsze tacy byli. Nie wiem, czy socjologia potrafi jednoznacznie wskazać mechanizm, w jaki reprezentanci różnych klas społecznych stają się podopiecznymi takich miejsc. Smutne doświadczenie pokazuje, że mimo starań niewielu z nich jest w stanie poprawić swój byt i wrócić do społeczeństwa. Czy zatem XXX tworzy odrębną społeczność – drugie, hermetyczne, alternatywne społeczeństwo dla ludzi „z przeszłością”? Nie potrafię tego jednoznacznie stwierdzić. Po lekturze artykułu „Socjolog w więzieniu” starałem się określić, na ile te miejsca są do siebie podobne. Podstawowa różnica polega na tym, że z więzienia w większości przypadków się wychodzi, a z miejsc takich jak XXX – rzadko.

Czy to etyczne?


Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy moja obserwacja miała charakter jawny, czy ukryty. Z jednej strony student-praktykant z Polski był postacią wyraźnie odróżniającą się od pracowników czy klientów instytucji, z drugiej jednak żaden z klientów nie wiedział, że stanowi obiekt obserwacji. Należy podkreślić, że wraz ze mną praktyki odbywał kolega z młodszego rocznika, który wcześniej w ramach programu unijnego spędził tam kilka miesięcy, był więc dobrze znany personelowi i podopiecznym. Od samego początku klienci byli wylewni i chętnie dzielili się ze mną swoimi opowieściami.

Często porównywałem się do Zimbardo i jego słynnego eksperymentu więziennego. Byłem tam z własnej woli, nie chciałem więc jedynie „odbębnić” godzin i wrócić do Polski. Na moją perspektywę mogło wpływać rozgoryczenie, które czułem po przydzieleniu do ciężkich prac fizycznych – liczyłem na pracę w jednostce administracyjnej fundacji, a nie w ośrodku dla bezdomnych. Wtedy zrozumiałem, że dobry pracownik socjalny powinien być kimś w rodzaju pozytywisty: pracować u podstaw z jednostkami zmagającymi się z przeciwnościami losu. Ja się do tej pracy nie nadaję – wolałbym przeprowadzić rzetelne badania społeczne, wypracować efektywne metody, wykonać symulację i szukać rozwiązań. Tak się jednak nie da. Pracownik socjalny to człowiek, który cieszy się z każdego dnia trzeźwości swojego podopiecznego. Ja taki nie jestem.

Długo zastanawiałem się, czy upublicznić moje przemyślenia z tego wyjazdu. Zdecydowałem, że tak, troszcząc się o to, by żadna z tych osób nie mogła zostać na skutek moich słów zidentyfikowana.

Wolontariat w takim miejscu zmienił mnie jako człowieka. Pokazał, że złe wybory potrafią w krótkim czasie z właściciela wielkiej firmy zrobić bezdomnego. Pokazał, że każdy mijany na ulicach człowiek to inna historia i nie należy oceniać nikogo pobieżnie. Pokazał także, jak wielkim wysiłkiem jest wyrwanie się ze szpon nałogu i ile pracy nad samym sobą trzeba wykonać. Trzymam kciuki za wszystkich mieszkańców ośrodka i chylę czoła przed każdym, komu udało się wygrać z własnymi demonami. Kłaniam się nisko także przed pracownikami socjalnymi z ośrodka. Instytucja – na pierwszy rzut oka rygorystyczna i biurokratyczna – została zaprojektowana tak, by jak najefektywniej pomagać ludziom. Przywracać wiarę w samego siebie, ale też uczyć samokontroli i wewnętrznej dyscypliny, bez której „wyjście na prostą” nie jest możliwe.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *