Mały Rycerz i konflikt wartości | Pan Wołodyjowski – Henryk Sienkiewicz

Co sprytniejsi zapewne zdążyli zorientować się z tytułu, o jakiej książce będzie ten tekst.

Dziełem, które skończyłem wczoraj czytać, był „Pan Wołodyjowski” Henryka Sienkiewicza. Pomysł na lekturę tej powieści wziął się z pieśni Jacka Kaczmarskiego o tym samym tytule.

Powieść a ekranizacja

„Pan Wołodyjowski” jest trzecią i ostatnią częścią Trylogii Litwosa. Poprzednie to „Ogniem i mieczem” oraz „Potop”, będące straszliwymi ciemiężycielami permisywistycznego pokolenia Fejsbuczka. Z pomocą przychodzą im wówczas ekranizacje z czasów znienawidzonego ustroju, o którym pojęcie czerpią z Kwejka, a także mierne bryki, opracowania i streszczenia.

Mam mieszane uczucia co do adaptacji filmowych. Nakręcono je – jak na polskie warunki – bardzo dobrze: zadbano o odpowiednią charakteryzację, sławnych aktorów i sprawne przystosowanie akcji do wymogów kina. Mimo to adaptacja nie dorównuje oryginałowi. Oglądając te produkcje, czułem się znużony; z samego „Pana Wołodyjowskiego” znam zresztą tylko kilka scen. Dobrego przykładu dostarcza tutaj epizod nabijania na pal Azji Tuhajbejowicza, w którego rolę wcielił się Daniel Olbrychski. Kreacja aktorska była znakomita, lecz charakteryzacja okazała się kompletną klapą.

W poprzedniej części ten sam artysta grał Kmicica, a teraz jedynie przefarbowano mu włosy oraz zarost na czarno, co miało uczynić z polskiego szlachcica Tatara. Gdzie podział się jednak wspomniany w powieści osełedec (tatarska czupryna) czy długi wąs czesany za ucho? Czyżby zabrakło funduszy?

Jak wiemy ze źródeł zastanych (w tym z opisywanego wcześniej serialu „Dom”), sam Olbrychski cieszył się szczególnymi względami u płci pięknej – był niczym polski Brad Pitt lat 80.

Bohaterowie i wymowa dzieła

Wracając do książki: fabuła jest prosta, co nie znaczy, że liniowa i przewidywalna. Główne wątki stanowią najazd turecki oraz trudy życia pana Michała.

Postacie są barwne, a Litwos wyraźnie zaznaczył, które z nich są dobre, a które złe. Czytelnik nie musiał podejmować w tej kwestii trudnych wyborów ani głębszych refleksji – cechy przypisano bohaterom tak, aby od razu było wiadomo, po czyjej stronie stać. Zabieg ten w mojej opinii wiąże się bezpośrednio z pokrzepiającym charakterem całej Trylogii.

Wydawać by się mogło: typowa powieść przygodowa osadzona w realiach Rzeczypospolitej Szlacheckiej. Nic bardziej mylnego – pod tą powierzchownością kryje się znacznie więcej.

Pan Wołodyjowski całe życie spędził na wojnie, będąc pierwszą szablą Rzeczypospolitej. Nosił miano Małego Rycerza z powodu niskiego wzrostu, ale kunszt żołnierski, cnotliwość i oddanie sprawie przysporzyły mu wielkiej sławy. Nie walczył dla prywaty, a jego poświęcenie nie zostało początkowo docenione przez Opatrzność, która odebrała mu Anusię Borzobohatą-Krasieńską. Gdy wreszcie udaje mu się ożenić z Baśką Jeziorkowską, wyrusza na starcie z Turcją. Pan Michał pozbawiony jest wad, co czyni go postacią wartą refleksji nad sensem cierpienia. Czy było warto? Po co?

Tragiczny finał w Kamieńcu

Wołodyjowski ginie śmiercią tragiczną w kluczowym momencie obrony Kamieńca. Po wielu wypadach, heroicznych walkach i zmaganiach, gdy potęga turecka jest już wyczerpana, mieszczanie wywieszają białą flagę. Stało się tak, ponieważ chciwość i małoduszność zwyciężyły nad ideą – łatwiej było poddać twierdzę, niż kontynuować opór.

To bardzo dramatyczny obraz: znacznie gorsze siły broniły się zaciekle i odnosiły sukcesy w walce z przeważającym wrogiem, a uległy polityce. Wołodyjowski wraz z Ketlingiem wysadzają się w powietrze na zamku, wierni przysiędze złożonej Bogu.

Czy to delikatna aluzja do polskiej historii? Jaki sens miało cierpienie i poświęcenie Wołodyjowskiego? Przeczytajcie i zastanówcie się sami.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *