Z perspektywy przeci\u0119tnego u\u017cytkownika \u2013 kogo\u015b, kto po prostu szuka szybkiej informacji i nigdy nie zagl\u0105da za kulisy for\u00f3w dyskryminacyjnych \u2013 problem jest znacznie powa\u017cniejszy. Sprowadza si\u0119 do prostego pytania: czy to, co widz\u0119 na ekranie, to obiektywny fakt, czy jedynie dobrze ugruntowana opinia?<\/p>\n\n\n\n
Wikipedia bezpowrotnie zmieni\u0142a oblicze internetu. Sta\u0142a si\u0119 ikon\u0105 popkultury i zmonopolizowa\u0142a nasz spos\u00f3b my\u015blenia o wiedzy. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce wok\u00f3\u0142 tak pot\u0119\u017cnego narz\u0119dzia regularnie wybuchaj\u0105 kontrowersje.<\/p>\n\n\n\n
Relatywizm poznawczy i duch Wielkiej Encyklopedii<\/h3>\n\n\n\n
Kluczowym wyzwaniem wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci jest umiej\u0119tno\u015b\u0107 oddzielenia lokalnego punktu widzenia od ordynarnej postprawdy czy fake news\u00f3w (jak zwykli\u015bmy nazywa\u0107 zwyk\u0142\u0105 bujd\u0119). Czy mechanika Wikipedii sama w sobie generuje nie\u015bcis\u0142o\u015bci? Moim zdaniem w niewielkim stopniu. Prawdziwym problemem jest cz\u0142owiek i jego sk\u0142onno\u015b\u0107 do relatywizmu.<\/p>\n\n\n\n
Pos\u0142u\u017cmy si\u0119 klasycznym przyk\u0142adem z historii. Dla nas i dla wi\u0119kszo\u015bci \u015bwiata pocz\u0105tek II wojny \u015bwiatowej to 1 wrze\u015bnia 1939 roku \u2013 agresja III Rzeszy na Polsk\u0119. Jednak w oficjalnej, zar\u00f3wno historycznej, jak i wsp\u00f3\u0142czesnej narracji rosyjskiej, ten konflikt zaczyna si\u0119 dopiero w czerwcu 1941 roku, wraz z atakiem na ZSRR. Czy to oznacza, \u017ce tak pot\u0119\u017cne i drobiazgowo udokumentowane wydarzenie historyczne mo\u017cna bezkarnie zamkn\u0105\u0107 w nawiasie relatywizmu?<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie dawne Politbiuro nie mia\u0142o dost\u0119pu do internetu. Jednak pr\u00f3by tworzenia alternatywnych wersji rzeczywisto\u015bci za pomoc\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 encyklopedycznych to \u017cadna nowo\u015b\u0107. Re\u017cimy od zawsze pisa\u0142y histori\u0119 na nowo \u2013 wystarczy wspomnie\u0107 chocia\u017cby Wielk\u0105 Radzieck\u0105 Encyklopedi\u0119. Ten sam mechanizm kreowania \u201eprawd alternatywnych\u201d bez trudu adaptuje si\u0119 dzi\u015b na \u0142amach Wikipedii.<\/p>\n\n\n\n
Eksperyment za kilka z\u0142otych, czyli jak kupi\u0107 \u201eprawd\u0119\u201d<\/h3>\n\n\n\n
Aby zrozumie\u0107, jak \u0142atwo zmanipulowa\u0107 ten rzekomo demokratyczny, internetowy porz\u0105dek, przeprowadzi\u0142em kiedy\u015b ma\u0142y eksperyment. Na jednym z portali og\u0142oszeniowych wpisa\u0142em w wyszukiwark\u0119 s\u0142owo \u201elike\u201d. Moim oczom ukaza\u0142a si\u0119 masa ofert oferuj\u0105cych polubienia, udost\u0119pnienia i sztuczne reakcje na Facebooku. Koszt? Kilka z\u0142otych za sto \u201elajk\u00f3w\u201d. Znalaz\u0142em nawet darmowy pakiet testowy.<\/p>\n\n\n\n
Ca\u0142a procedura \u2013 od momentu p\u0142atno\u015bci do pojawienia si\u0119 reakcji \u2013 zaj\u0119\u0142a mi zaledwie 10 minut. Co najbardziej uderzaj\u0105ce, profile, kt\u00f3re polubi\u0142y wskazany przeze mnie status, wygl\u0105da\u0142y niesamowicie autentycznie. Nie mia\u0142em pewno\u015bci, czy by\u0142y to konta skradzione, czy boty dzia\u0142aj\u0105ce w tle profili niczego nie\u015bwiadomych u\u017cytkownik\u00f3w. Ca\u0142y proces by\u0142 w pe\u0142ni legalny i praktycznie niewykrywalny dla algorytm\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
M\u00f3j test by\u0142 darmowy i trwa\u0142 chwil\u0119. Je\u015bli jednak zwyk\u0142y internauta mo\u017ce w kilka minut zasymulowa\u0107 organiczne zaanga\u017cowanie, wyobra\u017amy sobie, czym dysponuj\u0105 profesjonalne grupy nacisku i \u015brodowiska lobbingowe. W przypadku Wikipedii nikt nie musi przekupywa\u0107 autor\u00f3w ani finansowa\u0107 nierzetelnych bada\u0144 naukowych. Wystarczy sprawny algorytm, kt\u00f3ry wygeneruje armi\u0119 cyfrowych \u201eekspert\u00f3w\u201d gotowych przeg\u0142osowa\u0107 i obroni\u0107 ka\u017cd\u0105, nawet najbardziej absurdaln\u0105 edycj\u0119 has\u0142a. To nie jest problem wy\u0142\u0105cznie tego jednego portalu \u2013 to diagnoza kondycji wsp\u00f3\u0142czesnego internetu, w kt\u00f3rym rzetelno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 towarem deficytowym.<\/p>\n\n\n\n
Romantyczna lokalno\u015b\u0107 kontra algorytmy<\/h3>\n\n\n\n
W dyskusjach o Wikipedii cz\u0119sto pojawia si\u0119 teza, \u017ce jest ona jedynie \u201ewersj\u0105 demo\u201d konwencjonalnych encyklopedii. Nie zgadzam si\u0119 z tym. Podr\u0119cznik do szko\u0142y zawodowej nie jest gorsz\u0105 wersj\u0105 podr\u0119cznika z liceum og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cego \u2013 zmienia si\u0119 profil i charakter wiedzy, a nie jej jako\u015b\u0107. Spr\u00f3bujmy zapyta\u0107 socjologa o rodzaje po\u0142\u0105cze\u0144 stolarskich, a szybko wprawimy go w zak\u0142opotanie.<\/p>\n\n\n\n
To profilowanie hase\u0142 tworzy unikaln\u0105 \u201elokalno\u015b\u0107\u201d Wikipedii, cho\u0107 s\u0142owo to nie odnosi si\u0119 tu do geografii. Doskona\u0142ym przyk\u0142adem jest wersja tworzona w j\u0119zyku esperanto, kt\u00f3ra \u2013 co ciekawe \u2013 znajduje si\u0119 w pierwszej dwudziestce globalnego rankingu pod wzgl\u0119dem liczby artyku\u0142\u00f3w. Jej specyfika polega na tym, \u017ce w wielu og\u00f3lnych has\u0142ach (jak cho\u0107by Vegetarismo<\/em> \u2013 wegetarianizm) autorzy skrupulatnie dopisuj\u0105 w\u0105tki dotycz\u0105ce udzia\u0142u esperantyst\u00f3w w danym ruchu. Z jednej strony to pi\u0119kna, oddolna i wr\u0119cz romantyczna idea niesienia kaganka o\u015bwiaty w mikroszcz\u0119\u015bliwych spo\u0142eczno\u015bciach. Z drugiej \u2013 dow\u00f3d na to, jak mocno tre\u015b\u0107 zale\u017cy od punktu siedzenia pisz\u0105cego.<\/p>\n\n\n\n Mimo swoich niezaprzeczalnych zalet, Wikipedia nie jest i nigdy nie b\u0119dzie \u017ar\u00f3d\u0142em naukowym. Na jej wpisy zawsze musimy patrze\u0107 przez pryzmat niedoskona\u0142o\u015bci systemu weryfikacji. Tradycyjnych edytor\u00f3w-biurokrat\u00f3w powoli wypieraj\u0105 boty, a mechanizmy obronne portalu staj\u0105 si\u0119 bezradne wobec nowoczesnej technologii.<\/p>\n\n\n\n W jakim kierunku zmierza Wikipedia? Widz\u0119 dwa g\u0142\u00f3wne scenariusze i \u017caden z nich nie napawa optymizmem:<\/p>\n\n\n\n Scenariusz pierwszy: Komercjalizacja i u\u0142adzony j\u0119zyk korporacyjny.<\/strong> Wikipedii zwyczajnie nie sta\u0107 dzi\u015b na ryzykowne procesy s\u0105dowe. Je\u015bli algorytm lub autor opublikuje niewygodn\u0105 prawd\u0119, kt\u00f3ra naruszy dobre imi\u0119 pot\u0119\u017cnej marki, portal natychmiast ugnie si\u0119 pod naciskiem prawnik\u00f3w. Prawda przegra z bud\u017cetem kryzysowym.<\/p>\n\n\n\n Scenariusz drugi: Tabloizacja.<\/strong> Portal ju\u017c teraz tonie w morzu niechlujnych, nikomu niepotrzebnych wpis\u00f3w. Has\u0142a wok\u00f3\u0142 temat\u00f3w erotycznych zyskuj\u0105 charakter niemal instrukta\u017cowy, a tytu\u0142y artyku\u0142\u00f3w zaczynaj\u0105 przypomina\u0107 klasyczne clickbaity \u2013 czego \u015bwietnym przyk\u0142adem s\u0105 opas\u0142e, generuj\u0105ce gigantyczny ruch eseje o wegetarianizmie Adolfa Hitlera.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Kto\u015b m\u0105dry powiedzia\u0142 kiedy\u015b, \u017ce na wojnie najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 broni\u0105 jest informacja. Wikipedia sta\u0142a si\u0119 powszechnie dost\u0119pnym, masowym i wci\u0105\u017c s\u0142abo uregulowanym prawnie or\u0119\u017cem. W\u0142a\u015bnie dlatego na ka\u017cdy jej produkt patrz\u0119 dzi\u015b okiem niepoprawnego sceptyka.<\/p>\n\n\n\n Sp\u00f3jrzmy prawdzie w oczy: Wikipedia to nie tylko statyczna encyklopedia. Je\u015bli przyjrzymy si\u0119 t\u0119tni\u0105cym \u017cyciem, zakulisowym dyskusjom oraz tarciom wewn\u0105trz spo\u0142eczno\u015bci edytor\u00f3w, zdamy sobie spraw\u0119, \u017ce to pe\u0142noprawne \u2013 i to niezwykle wp\u0142ywowe \u2013 medium spo\u0142eczno\u015bciowe. I jak ka\u017cde pot\u0119\u017cne medium, stanowi ono kluczowe narz\u0119dzie w pracy PR-owc\u00f3w. Oczywi\u015bcie, wszystko rozbija si\u0119 o etyk\u0119. Specjali\u015bci graj\u0105cy czysto dzia\u0142aj\u0105 w spos\u00f3b transparentny: sugeruj\u0105 merytoryczne poprawki na stronach dyskusji, prostuj\u0105 nie\u015bcis\u0142o\u015bci i uzupe\u0142niaj\u0105 brakuj\u0105ce, poparte \u017ar\u00f3d\u0142ami fakty o swoich klientach. Z kolei ci z \u201eciemnej strony mocy\u201d bezwstydnie preparuj\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, tworz\u0105c wyrafinowane fake newsy, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej bezkrytycznie powielaj\u0105 dziennikarze oraz liderzy opinii, traktuj\u0105cy Wikipedi\u0119 jako instancj\u0119 ostateczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Stawka w tej grze jest ogromna, poniewa\u017c Wikipedia to jeden z najwi\u0119kszych hub\u00f3w uwagi w historii internetu. Dzi\u015b jej pot\u0119g\u0119 nap\u0119dza ju\u017c nie tylko klasyczne SEO. Generatywne silniki wyszukiwania oraz modele sztucznej inteligencji wr\u0119cz kochaj\u0105 ten serwis, poniewa\u017c naucz\u0142y si\u0119 porusza\u0107 po jego strukturze z olbrzymi\u0105 sprawno\u015bci\u0105. Budowanie odpowiedzi dla u\u017cytkownik\u00f3w chatbot\u00f3w w oparciu o ustrukturyzowane dane z Wikipedii to dla tw\u00f3rc\u00f3w AI gigantyczna oszcz\u0119dno\u015b\u0107 token\u00f3w, kt\u00f3re w cyfrowej gospodarce sta\u0142y si\u0119 realn\u0105, tward\u0105 walut\u0105. Nieuczciwi gracze doskonale o tym wiedz\u0105 \u2013 infekuj\u0105c jedno has\u0142o w encyklopedii, automatycznie ustawiaj\u0105 narracj\u0119 w tysi\u0105cach odpowiedzi generowanych przez sztuczn\u0105 inteligencj\u0119 na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n Czy to jednak zupe\u0142nie nowa choroba naszych czas\u00f3w? Niekoniecznie. Wystarczy zajrze\u0107 do zasob\u00f3w Polony (Cyfrowej Biblioteki Narodowej), by wertuj\u0105c skany eksperckich ksi\u0105\u017cek sprzed stu lat, szybko natrafi\u0107 na \u015blady \u00f3wczesnych \u201ebajkopisarzy\u201d. Mechanizm manipulacji zbiorow\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 od wiek\u00f3w pozostaje ten sam. R\u00f3\u017cni si\u0119 jedynie technologia \u2013 sto lat temu najwi\u0119ksz\u0105 przewag\u0105 i barier\u0105 wej\u015bcia by\u0142 fizyczny dost\u0119p do maszyn drukarskich. Dzi\u015b tymi maszynami sta\u0142y si\u0119 boty, algorytmy i armie cynicznych konsultant\u00f3w. W tym ca\u0142ym technologicznym wy\u015bcigu zbroje\u0144 niezmienny pozostaje tylko jeden punkt odniesienia: prawda. Bo w \u015bwiecie pe\u0142nym wykreowanych szum\u00f3w i syntetycznych narracji, ostatecznie tylko ona jest naprawd\u0119 ciekawa.<\/p>\n\n\n\n Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 od audycji radiowej, kt\u00f3rej s\u0142ucha\u0142em z nieskrywan\u0105 ciekawo\u015bci\u0105. Jej tytu\u0142 brzmia\u0142: \u201eDzi\u015b Dzie\u0144 Wikipedii. Pocz\u0105tki nie by\u0142y mi\u0142e\u201d. Jednak to nie trudne pocz\u0105tki portalu przyku\u0142y moj\u0105 uwag\u0119, ale fundamentalne pytanie, kt\u00f3re pad\u0142o na antenie: czy wsp\u00f3\u0142czesna Wikipedia to wci\u0105\u017c zbi\u00f3r rzetelnych hase\u0142, czy ju\u017c tylko arena nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119 dyskusji i wojen edytorskich? […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1305,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_eb_attr":"","footnotes":""},"categories":[22],"tags":[],"class_list":["post-1303","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-samo-zycie"],"blocksy_meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1303","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1303"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1303\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1306,"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1303\/revisions\/1306"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1305"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1303"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1303"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1303"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Przysz\u0142o\u015b\u0107 w barwach komercji i tabloidu<\/h3>\n\n\n\n
\n
Wikipedia w r\u0119kach PR-owca<\/h3>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/sebastianjackowski.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/maszyna-w-okopie-1024x559.png\")
<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"